YEREL
Giriş Tarihi : 10-11-2020 09:46   Güncelleme : 10-11-2020 09:46

ELAZIĞ'A ÖZGÜ DUA VE BEDDUALARI NE KADAR BİLİYORUZ?

ELAZIĞ'A ÖZGÜ DUA VE BEDDUALARI NE KADAR BİLİYORUZ?

FAİK AKGÜN

Her ilin kendisine has dua ve bedduaları mutlaka vardır. Ancak Elazığ'da Harput ağzı ile dile getirilen duaların, bedduaların ve Elazığ'a has deyimlerin  hiç kuşku yok ki hem ülkemiz hem de dünya kültürü açısından ayrı bir önemi vardır. İşte ilk defa duyanların zaman zaman anlamakta zorlandığı ciddi bir yaşanmışlık ve anlam barındıran Harput ağzı dualarımız, beddualarımız ve deyimlerimiz...     

 Elazığ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından Elazığ'a has dua, beddua ve deyimler ile ilgili olarak yapılan bilgilendirmede,  "Harput ağzının Türk boylarından hangisine ait olduğu veya hangi boyun Harput ağzında daha baskın olduğunu söylemek oldukça güçtür. Ancak zaman içerisinde bu boyların konuştukları Türkçe karışmış, kaynaşmış ve sonuçta Harput ağzı ortaya çıkmıştır.

Türkü, mani, hoyrat, atasözü, masal, halk deyişleri, deyim, ninni gibi sözlü edebiyat ürünleri ile günümüze ulaşan Harput ağzı, hala canlı bir biçimde gerek merkez ve merkeze bağlı köylerde gerekse Ağın, Keban, Maden, Sivrice, Pertek, Çemişgezek, Hozat, Kemaliye, Arapgir yörelerinde çok az farklılıkla kullanılmaktadır. Ancak eğitim ve öğretimin yaygınlaşması, teknik alandaki gelişmeler, modern hayatın gerektirdiği pek çok yeni araç ve gereci ifade eden kelimeler ve kavramların dile yerleşmesi, hayat tarzındaki değişiklikler , duygu ve düşüncelerde meydana gelen farklılıklar dili de etkilemiş ve Harput ağzı konuşmalar, yazılı anlatımlar yavaş yavaş azalmıştır. Kendilerini rahmetle ve şükranla andığımız İshak Sunguroğlu yazdığı Harput Yollarında adlı eseriyle, Fikret Memİşoğlu’nun yazdığı Harput Ahengi, Harput Halk bilgileri eserleri Harput kültürünü ve ağzını günümüze taşımışlardır. Günümüzde de bu alanda çalışmalar sürdürülmektedir. Yard. Doç. Dr. Zülfü Güler’in yazmış olduğu “Harput Ağzı” bu alanda titiz bir çalışmanın ürünüdür. Fatih Güngör KIsaparmak’ın “Dil ve Folklor Açısından Harput Ağzı” Mehmet Topal’ın “Elazığca”, Ahmet Tunç’un “Konuşan Harput”, Doç. Dr. Ahmet Buran’ın “makaleler” adlı eserleri de Harput ağzı hakkında kaynak kitaplardır."denilmektedir.

 

DEYİMLER-TABİRLERDEN ÖRNEKLER

 

  • Aç gezip guyruğu tik gezmek: Kimseye minnet etmemek
  • Ağzı acıh ayran delisi: Aklı başında olmayan aptal
  • Ali gıran baş kesen: Kabadayı
  • Aşuh atmak: Kumar oynarcasına bir işe girişmek
  • Bahar mayısı gibi sıvaşmak: Yakasını bırakmamak
  • Bal eski petekte: Tecrübe önemlidir
  • Beli burhu gırılmak: Çok yorulmak
  • Ci deyip gaşmah: Ziyaret edilen yerde çok kısa kalmak
  • Cin çali, çingen oyni: Bir kalabalıkta kimin ne yaptığı belli değil
  • Daha ne nenni ne ciş: Henüz daha ortada hiç bir şey yok
  • Durup durup duz kavurmah: Aynı şeyleri tekrar etmek
  • Enükken gulagını mı kesmişim: Onu yeterince tanımıyorum
  • Eşşeğin böyüğü ahurda: İşin önemli bölümü geride
  • Fıstik atıp gezmek: Yiyip içip eğlenmek, keyfi yerinde olmak
  • Gaşına gaşına gahtı ocah başına: Layık olmadığı yere yükseldi
  • Gıçı gırıh it gibi dolaşmah: Bir işe yaramamak
  • Gursağı geniş: Hakaret ve rezalete ses çıkarmayan
  • Hıriğini sürütmek: Peşinden başka misafirleri de getirmek
  • İki lafın belini gırah: Sohbet etmek
  • İt otarmah: Boş boş gezmek
  • Kimin zibilini dağıdidin: Neredeydin, niçin geciktin
  • Kortikoğlu işi: Baştan savma yapılan iş
  • Medine fukarası gibi yalvarmah: El ayak öperek bir şeyi istemek
  • Nerde dıngıltı orda buluntu: Her eğlenceye koşan
  • Osuruğu tırısmana çıhmah: korku ile kaçışmak
  • Ögüne demir atmah: Çok az ziyaret edenler için söylenir
  • Pipirim mi yedin: Çok güçsüzsün
  • Poçiğinden gögermek: Gençliğe özenmek (Yaşlılar için söylenir)
  • Sevindirik olmah: Çok sevinmek
  • Tene tene olmah: Çalım satmak
  • Toprah başan: Yazıklar olsun
  • Üreğine tökmek: Çok üzülmek
  • Üstüne gök gürlememiş: Kaba ve görgüsüz davranmak
  • Ya sırtı ya partı: Ne olacaksa olsun
  • Yel gelecek delügü bilmek: Çıkarını gözetmek




DUA VE BEDDUALAR

 

  • Dualar: Allah elden ayağa düşürmeye
  • Allah muhannete muhtaç etmeye
  • Allah sahlıya
  • Bi yasduhda gocayasız
  • Elin atasun  altun tutasun
  • El öpenin çoh ola
  • Başın dişin ağrımıya
  • Cedden rahmet.
  • Dırnağın daşa değmiye
  • Dolu sanduhlar öğüne oturasın
  • Ellerin yeşil ola
  • Gadan belan bahan gele
  • Gadan alam
  • Hayırlı gudümlü ola
  • Huri, gılman yoldaşın ola
  • Kesene bereket
  • Muhannete muhtaç olmayasın
  • Uzun ömürlü olasın
  • Rızgın bol ola
  • Sahan gelen bahan gele
  • Tutuğun altın ola
  • Yüzün ağ ola
  • Yüzün güle
  • İşin gücün, rast gele.

 

 
 
 

BEDDUALAR (GARIŞLAR)

 

  • Adın bata.
  • Ağzından burnundan gele
  • Baba çıha
  • Başın, bağrın yiye
  • Boyun bosun devrile
  • Can evin yıhıla
  • Devrün döne
  • Dünya ışığına hasret galasın
  • Elin, golun çekile
  • Ezilesin, erpiyesin
  • Farş malamat olasın
  • Garnagassi gızılgurt
  • Gotdik
  • Hışdige gelesin
  • İsotlanasın
  • Muradın gözünde gala
  • Boyda galasın
  • Ellün körü
  • Parça tike olasın
  • Rızgın kesile
  • Sesin Sal altından gele
  • Yüz üstü sürünesin.
  • Zukgumun kökü
  • Tatarhamıya gelesin.