DOLAR 0,0000
EURO 0,0000
STERLIN 0,0000
ALTIN 000,00
BİST 00.000
Beşir İSLAMOĞLU
Beşir İSLAMOĞLU
Giriş Tarihi : 30-03-2021 07:24

İMAM GAZALİ’Yİ DOĞRU ANLAMAK

Geçen haftaki yazımızda İmam Gazali’yi -pek çok kimse gibi- ilimlerin tasnifi noktasında eleştirince, bir arkadaş “kim oluyorsun da İmam Gazali’yi eleştiriyorsun” demişti. Bunun üzerine bu haftaki yazımızı İmam Gazali’ye ayırdık.

Konuya geçmeden önce bir iki ilke belirlemek isterim. Birinci ilke şudur: Din ölçeğinde Allah’ın vahyi ve o vahyin muhatabı olan Resullullah hariç, her insan eleştirilmeye müsaittir. Eleştiri (müzakere) yapılmazsa, “tapınma” başlar ve orada asla hakikat beklenemez

İkinci ilke; ilimde otorite (allame, hüccet) sayılmak, en doğrusunu bilmek değildir. En doğrusunu sadece Allah bilir.

Üçüncü ilke; Dinde şahıslara değil, doğrulara uymak esastır. Onun için şahısların değil, doğruların peşinde olmalıyız.

İlim/bilim tarihine baktığımızda kimi insanların mutlak otorite kabul edildiklerini görürüz. Resulullah döneminde tek otorite vahiydi ve o vahye uyan Muhammed as idi. Sonrasında -özellikle ilk iki asırdan sonra- ilimle uğraşan bazı kimseler, vahiy yerine otoriter kabul edilmeye başlandılar. Önce mezhep imamları, ardından tasavvuf önderleri otorite kabul edilerek vahyin ve elçisinin önüne geçirildiler.

Tasavvufta derinleştiklerini söyleyen bazı zatlar, Allah’tan ilham(vahiy) aldıklarını, Allah’ın kendileriyle konuştuğunu ileri sürerek halkı manevi baskı altına alarak etkilemeye çalıştılar. İlimde otorite kabul edilince de artık müzakere edilmez ve bilgilerinin doğruluğu ispatlanamaz hale geldi. Kur’an ölçü olmaktan çıktı. Halbuki ölçü, otorite olanlar değil, Kur’an ve elçisi olmalıydı.

Esasen hiç kimse ilimde kendisini mutlak otorite göremeyeceği gibi, başkasını da otorite gösteremez; ancak ilim tarihine baktığımızda, maalesef pek çok kimse otorite kabul edilerek Kur’an’ın ve elçisinin önüne geçirilmiştir. Bu yüzden nakilcilik, taklitçilik, mezhepçilik, statükoculuk başını alıp gitmiş, düşünce üretme, felsefe, akıl, bilim, medeniyet gibi kavramlar bu gelenek içerisinde neredeyse kaybolup gitmiştir.

Bunları söylerken “ilimde derinleşmiş” yani bugünkü ifadeyle “otoriter duruma gelmiş kimse yoktur” demiyorum. Elbette ilimde yükselmiş pek çok insan vardır. Çalışma ve eserleriyle kendilerini ispatlamışlardır; ancak otoriter kabul edilenlerin her şeyi doğru bildiği, içtihatlarının mutlak doğru olduğu ve uyulması gerektiği anlamına gelmez. Onların da yanlışları mutlaka vardır. Zaten farklı yorum ve içtihatlarda bulunmaları da onu gösterir.

Kabul etmek gerekir ki İslam dünyasında İmam Gazali de hüccet/otorite kabul edilmiş bir alimdir. Bu yükselmesinde elbette kendi payı kadar takipçilerinin (öğrencilerinin) payı büyüktür.

1058 yılında HorosanTus Şehrinde dünyaya gelen, zeki ve çalışkan olan Gazali, erken yaşlarda ilim tahsiline başlamış ve daha sonra da İmam Cüveyni’nin yanında 1080-1085) beş yıl öğrencilik yapmıştır.  Bu zaman zarfında Fıkıh, Usul, Mantık, Kelamı ve Felsefe okuduğu, 400’üzerinde eser yazdığı ve bunlardan 70 tanesinin günümüze kadar geldiği belirtilmektedir. Fıkıh ve tasavvuf konularının işlendiği “İhya” adlı eseri, en meşhur olan eseridir.

İmam Gazali 34 yaşında iken Bağdat Nizâmiye Medresesine Müderris olarak tayin edildi, sonra da baş müderris oldu. Burada yoğun bir tedrisata başladı; fakat ancak dört yıl dayanabildi. Medresenin kurucusu Nizam’ul-Mülk’ün, Batıni fedaileri tarafından öldürülmesi, ardından dönemin hükümdarı Melikşah’ın faili meçhul bir suikaste kurban gitmesi, Gazali’nin sağlığının bozulmasına (bunalıma girmesine) neden oldu ve hekimlerin de önerisi üzerine Bağdat’taki Nizamiye medresesinden ayrılmak zorunda kaldı.

Bir süre Şam, kudüs, Mekke’de kaldıktan sonra tekrar memleketi Tus’a döndü. Vefatı olan 1111 yılına kadar (on yedi yıl) bunalımlı hastalığı devem etti. Yakalandığı bu hastalık sebebiyle dünya nimetlerinden elini eteğini çekerek tasavvufta huzur bulmaya başladı ve tekkede müritler ile birlikte sufi bir yaşam sürdürdü. 

Gazali, İhya adlı eserini Bağdat’tan ayrıldıktan sonra, yani bunalımlı döneminde ve tasavvufa tam yöneldiği dönemde yazdı. Dolayısıyla topladığı rivayetleri bir ölçü ve ayıklamaya tabi tutmadan, sonucunun nereye vardığını düşünmeden kitabına aldı.

Başlangıçta kelam ve felsefe okuyan Gazali, zamanla İmam Şafii, Malik, Ahmed, Eşari, Süfyan ve diğer selefi hadisçilerin etkisinde kalarak bu ilimlere düşman oldu. Erken tarihlerde akılcılık ile lafızcılık (nasçılık) beraber atbaşı giderken, Gazli ile birlikte Kelam ve Felsefeye açılan savaşla akılcılık mahkum edildi, nasçılıkhakim kılındı. Böylece İslam’da düşünce özgürlüğünü ve akılcılığı çıkmaza soktular ve işlevsiz hale getirdiler. Kelam ve felsefeyle uğraşanları da bozguncu, karıştırıcı, sapık, hatta kafir kimseler olarak göstermeye çalıştılar.

Özellikle Haricilik, Selefilik ve Eş’arilik müntesipleri aklı merkeze alanları sapık ve kafir saymayı adet haline getirdiler. Gazali’nin başını çektiği akıl karşıtlığı, İslâm dünyasında maalesef günümüze kadar devam etmiştir. Bu gün halen ilahiyat fakültelerinde Kelam, felsefe, düşünce ve akıl düşmanlığı devam etmektedir.

Gazali’nin önemli bir hatası, Eş’ariparadigmasıyla sahneye çıkmış olmasıdır. Eş’ari, Kur’an’ın vurguladığı insan iradesini kaldırdı. Gazali de Eş’ari’nin bu düşüncesini benimseyerek tasavvufa aktardı. Evet, Eş’ari ve onun izini takip eden Gazali, dinde akıl ve şeriat ayrımcılığı yaparak aklı şeriata mahkum ettiler. Zan edildi ki vahiy Allah’ın yaratığı, akıl da insanın yarattığıdır. Dolayısıyla vahiy konuşursa Allah konuşmuş olacak, akıl konuşursa insan konuşmuş olacaktır. Halbuki vahyi de akıl da yaratan Allah’tır. Vahyin muhatabı akıldır; akıl olmadan vahiy nasıl anlaşılacak ki!

Gazali’nin, bütün bilimlerin inkişaf ettiği ve olgunluğa eriştiği bir çağda yaşamış olması büyük bir avantajdı; ancak bu ilimleri çağın idrakine taşıyarak bir sistem oluşturamadı. Aklı kullanmak ve ilimleri güncellemek yerine, aklı, düşünceyi (felsefeyi) yerden yere vurdu, işlevsiz kıldı. Devamındaki çağlarda İslâm bilimleri ve medeniyeti onların gölgesinde dibe vurdu.

Gazali’nin düşüncesi ve yerleştirdiği statüko öylesine kabul gördü ki İhya adlı eseri, Kur’an’dan daha çok rağbet gördü, gelenekselcilerin baş kitabı oldu. İmam Nevevi (ö.1277), “İhya” adlı eser hakkında şöyle demişti: “Nerde ise veya az kaldı, İhya Kur’an olacaktı!”

İslâm ilimleri ve medeniyetinin çöküşünün sebeplerinden biri de Gazali ve diğer ulemayı otorite/üstad kabul edip, onların, akıl, bilim ve felsefe düşmanlığını sürdürmektir. Halbuki -kim olursa olsun- ulemayı ilimde ve dinde otorite kabul etmek demek, onların yanılmazlığını düşünmek ve taklit geleneğini sürdürmek demektir. Bu da otorite tapıcılığından, köle olmaktan başka bir şey vermeyecektir.

Eğer İslam dünyası yeniden ihya olup dünyaya önderlik yapacak ise, akılcılığı ilmin merkezine yerleştiren Mutezile, Maturidi ve İbniRüşd gibi alimlerin müktesebatından yararlanmak gerekir. Gazali’den de elbette yararlanacak çok şey vardır. Özellikle dünya metaına dalanlar, nefsinin isteklerine tapanlar, ahiret hayatını ciddiye almayanlar için Gazali’nin eserlerinde önemli uyarılar vardır. O uyarılara elbette kulak vermek gerekir.

Gazali ile ilgili şunun da belirterek konuyu kapatalım: Gazali, gerçekten yazdığı yüzlerce eserle kendisini bir ilim adamı olarak ispatlamıştır. 53 yıllık kısa ömrüne çok eserler sığdırmıştır. 80-90 yıl yaşamış olsaydı, kim bilir daha neler üretecekti; ancak şunu da belirtelim ki daha kırkına varmadan bunalıma girmiş olması, onu sağlıklı düşünmekten alıkoymuştur. Tarihte pek çok kimse, sağlığı bozulunca, duygusal düşünmeye başlamış ve daha çok kendini ibadete vermiş, “inzivaya” girerek dünyadan elini çekmeye başlamıştır. Bu da çok doğaldır. (Musa Carulllah buna güzel bir örnektir.)

İşte, İmam Gazali’yi de bu katagoride ele alıp, yazdıklarını vahiy ve akıl süzgecinden geçirerek yararlanmak lazımdır. Kendisine Allah’tan rahmet dilerim.

Selam ve muhabbetlerimle…

 

NELER SÖYLENDİ?
@
Beşir İSLAMOĞLU

Beşir İSLAMOĞLU

DİĞER YAZILARI RESULULLAH AS’DAN SONRA YAŞANAN HADİSELER, ONUN MESAJINI (YOLUNU) DEĞİŞTİRMİŞTİR/SAPTIRMIŞTIR (1) 14-09-2021 07:41 HAK GASPI, İBADETLERİN KAZANCINI TÜKETİR 02-09-2021 08:35 AHLAKIN ŞARTI KAÇTIR? 26-08-2021 11:08 HER İYİ MÜSLÜMAN, AYNI ZAMANDA İYİ İNSANDIR 17-08-2021 11:24 KURBAN İBADETİNİ (KURBAN ETMEDEN!) DOĞRU ANLAMAK (2) 09-08-2021 07:56 HAYVANLAR İHTİYAÇ ÜZERİNE KESİLİR; GELENEĞE KURBAN EDİLEMEZ (1) 02-08-2021 21:51 KUR’AN’IN HÜKÜMLERİNDE TAHRİFAT YAPMAK, “DİNE KARŞI DİN” UYDURMAKTIR (6) 27-07-2021 09:22 KUR’AN’IN HÜKÜMLERİNDE TAHRİFAT YAPMAK, “DİNE KARŞI DİN” UYDURMAKTIR (5) 19-07-2021 08:58 DİNDE TAHRİFAT YAPMAK, APAÇIK BİR BÜHTANDIR (4) 13-07-2021 08:26 DİNDE TAHRİFAT YAPMAK, APAÇIK BİR GÜNAHTIR (3) 05-07-2021 08:06 DİNLERİ İLE İLGİLİ UYDURDUKLARI KENDİLERİNİ ALDATMIŞTI (2) 29-06-2021 11:32 DİNLERİ İLE İLGİLİ UYDURDUKLARI KENDİLERİNİ ALDATMIŞTI (1) 21-06-2021 08:17 İNSAN HAYATININ GÜVENCESİ KISASTIR 14-06-2021 08:02 İNSANCA YAŞAMANIN ÖN KOŞULU, NESİL EMNİYETİDİR 07-06-2021 08:37 ER KİŞİ NİYETİNE… 27-05-2021 08:26 AKILLA TEMELLENDİRİLMEYEN İMAN, KOFTUR (2) 17-05-2021 08:11 VAHİY VE AKILLA TEMELLENDİRİLMEYEN İMAN, KOFTUR (1) 10-05-2021 08:34 GÜÇLÜNÜN YANINDA YER ALMAK… 03-05-2021 08:25 MESAFE, MASKE VE TEMİZLİK SADECE CORONAVİRÜSE KARŞI DEĞİL… 26-04-2021 07:42 MÜSLÜMANLAR KİMLİK KRİZİ Mİ YAŞIYOR; YOKSA SAHTE KİMLİK Mİ TAŞIYOR? 16-04-2021 08:19 İBN RÜŞD MÜKTESEBATININ TEMELİ AKILDIR 05-04-2021 07:55 İMAM GAZALİ’Yİ DOĞRU ANLAMAK 30-03-2021 07:24 BİLİM GELİŞTİKÇE DİN TASAVVURU DA DEĞİŞİR 22-03-2021 08:13 DAVA SAHİPLERİ NERDESİNİZ?  14-03-2021 23:57 ŞAHİTLİK, (ŞEHİTLİK), HAK VE ADALETİN GERÇEKLEŞMESİ İÇİNDİR 08-03-2021 07:43 GÖREVİMİZ “İMAN SORGULAMAK” DEĞİL, ZULMÜ SORGULAMAKTIR 02-03-2021 08:05 “KALUU BELA” ALLAH İLE AHİTLEŞMEKTİR. BAKIN NASIL! 22-02-2021 08:24 DİNDE ASLOLAN AMAÇTIR, ARAÇ DEĞİLDİR 15-02-2021 07:42 DİNİ 21. ASRIN AKLIYLA ANLAMAK/YORUMLAMAK 08-02-2021 09:27 İNSANIN ONURUYLA YAŞAMASI İÇİN EN TEMEL İHTİYAÇ SAĞLIK VE İAŞEDİR 01-02-2021 09:21 ALLAH’IN HAKKINI KORUMAK, YARATILANLARIN HAKKINI KORUMAKLA MÜMKÜN OLACAKTIR; O DA İLAHİ/ADİL SİSTEMİ AYAKTA TUTMAKLA ANCAK SAĞLANIR 25-01-2021 09:30 SİZ, SELEFİLİĞİN HANGİ KOLUNDANSINIZ? 19-01-2021 09:05 ALLAH ÖVGÜ DEĞİL, HAMD İSTEMEKTEDİR 11-01-2021 09:54 EN BÜYÜK KÖRLÜK, NANKÖRLÜKTÜR; O DA KÜFÜRDÜR 04-01-2021 00:24 MENFAAT TATLIDIR, İLKE TANIMAZ! 28-12-2020 11:22 ALLAH UYARMADAN CEZALANDIRIR MI? UYARILMAMIŞ TOPLUM VAR MI? PEKİ 14 ASIRDIR ELÇİ GELMEDİ; BU İNSANLARI KİM UYARMAKTADIR? 22-12-2020 00:29 21. ASRIN MİHNESİ VE HARİCİYESİ 15-12-2020 10:00 RABBİN “OKU” DİYOR. OKUYOR MUSUN, KİMİN ADINA? 10-12-2020 10:01 İSLAMDA İTTİBA KİŞİLERE DEĞİL, DELİLLEREDİR 30-11-2020 08:31 “KEŞKE TOPRAK OLSAYDIM” DEMEDEN ÖNCE… 23-11-2020 09:27 ÖLÜM YOK OLUŞ DEĞİL, YAPTIKLARIMIZLA YÜZLEŞMEKTİR 16-11-2020 09:52 MAKAM, AHLAK İLE DEĞER KAZANIR 09-11-2020 07:59 EN DİNDAR OLANLAR DİNİ EN AZ BİLENLER MİDİR? 03-11-2020 07:52 DEVLETİN BEKASI ANCAK ADALETLE SAĞLANIR 26-10-2020 08:03 YÜZ KIZARTICI BİR OLAY İSLAM’A MAL EDİLEBİLİR Mİ? 19-10-2020 07:55 HALKI MÜSLÜMAN OLAN ÜLKELERİN DEVLET YÖNETİMİ NİÇİN İSLAMİ DEĞİLDİR? 12-10-2020 08:25 “KUR’AN DA RİVAYETLE GELDİ” DEMEK, ONA ŞAİBE KATMAKTIR 05-10-2020 07:37 TOPLUMUN SORUNLARINI KİM, NASIL ÇÖZECEK? 28-09-2020 08:55 TÜM ÇABALAR DAHA İYİ BİR GENÇLİK VE GELECEK İÇİN OLMALIDIR 21-09-2020 08:22 RESULULLAH AS, ALLAH’IN HÜKÜMLERİNE KARŞI ALTERNATİF HÜKÜMLER GETİRİR Mİ ? (2) 14-09-2020 19:10 PANDEMİ GÜNLERİNDE EĞİTİM-ÖĞRETİM DURDURULMALI MI? 03-09-2020 12:45 RESULULLAH AS, ALLAH’IN HÜKÜMLERİNE KARŞI ALTERNATİF HÜKÜMLER GETİRİR Mİ? (1) 27-08-2020 10:08 NİMETLERİ ELLERİNİN ALTINDAKİLERLE PAYLAŞMAYNLAR, EŞİT DURUMA GELMEKTEN Mİ KORKUYORLAR! 20-08-2020 08:39 . “MEAL OKUMAYIN” DEMEK, “ALLAH’I DİNLEMEYİN” DEMEKTİR 11-08-2020 08:36 ESKİ TARZ BAYRAMLAR ARTIK MUTLU KILMIYOR; SAHİ SENİ MUTLU KILAN NEDİR? 04-08-2020 09:12 YÜZ YIL ÖLÜ KALDIKTAN SONRA TEKRAR DİRİLMEK… 27-07-2020 10:18 GAYBİ KONULAR AKLIN KONUSU DEĞİL Mİ? 21-07-2020 00:15 İBN RÜŞD FELSEFESİ YAŞATILABİLİR Mİ? 14-07-2020 08:06 LANET NEDİR, KİMLERE LANET EDİLMŞİTİR? 06-07-2020 08:29 TOPLUMSAL HELAKİN SEBEBİ İNANÇSIZLIK DEĞİL, İFSATTIR 30-06-2020 08:15 TELKİN ÖLÜYE DEĞİL, DİRİYE YAPILIR 23-06-2020 08:01 ANNELERİN HUKUKU NE ZAMAN KORUNACAK! 16-06-2020 08:25 NAMAZLARIN KISALTILMASI, YAYA VE BİNEK ÜZERİNDE KILINMASI VE CEM EDİLMESİ 08-06-2020 08:29 BİR İNSANI YAŞATAN, BÜTÜN İNSANLARI YAŞATMIŞ GİBİDİR 02-06-2020 08:21 HAYDİ KENDİMİZLE YÜZLEŞELİM; COVİD-19’U FIRSATA ÇEVİRELİM! 22-05-2020 09:43 DÜNYA NİZAMINI AYAKTA TUTAN ÜÇ GÜÇ: KİTAP, MİZAN, DEMİR 12-05-2020 10:08 MUSİBETLER ANCAK BİR USUL VE YÖNTEMLE HAL EDİLİR 05-05-2020 09:43 ORUÇ TUTMAKTAN MAKSAT, SORUMLULUK BİLİNCİ KAZANMAKTIR 28-04-2020 10:14 “KENDİMİZ İÇİN SEVİP İSTEDİĞİMİZİ, MASUM İNSANLAR İÇİN DE SEVİP İSTEMEDİKÇE, GÜVEN İÇİNDE OLAMAYIZ” 20-04-2020 09:23 CORONA VİRÜSÜNÜ İBRET NAZARIYLA OKUMAK 14-04-2020 09:49 DUA 07-04-2020 10:17 AFAT VE FELAKETLERE KARŞI TEDBİR İKİ TÜRLÜDÜR 30-03-2020 09:21 KADER, BELA (BLV), FİTNE, NASİP, KISMET AYNI ŞEYLER Mİ? (4) 24-03-2020 10:16 KADER, BELA (BLV), FİTNE, NASİP, KISMET, AYNI ŞEYLER Mİ? (3) 17-03-2020 09:28 KADER, NASİP, KISMET, İMTİHAN AYNI ŞEYLER Mİ? (2) 09-03-2020 09:30 KADER, NASİP, KISMET, İMTİHAN AYNI ŞEYLER Mİ? (1) 02-03-2020 08:31 MUHAMMED AS’I RABBİ TERBİYE ETTİ; YA BİZİ KİM TERBİYE ETMEKTEDİR? 25-02-2020 00:09 UYDUK HAZIR OLAN BATILA 18-02-2020 23:06 CAMİ VE MESCİDLERİ FONKSİYONEL HALE GETİRMEK 11-02-2020 10:15 DEPREMİ TEDEBBÜRLE OKUMAK! 03-02-2020 00:37 MEHDİ BEKLEMEK, GELECEĞİ İNŞA ETMEKTEN KAÇMAKTIR 28-01-2020 00:55 HAC İBADETİ VE DİYANET’İN SORUMLULUKLARI 21-01-2020 08:36 GÜNÜMÜZÜN OKÇULARI DA MEVZİLERİNİ TERK ETTİLER 13-01-2020 08:33 GÜZEL/İYİ OLAN HER ŞEY, RABBİMİZİ HATIRLATMALIDIR 06-01-2020 08:22 YOBAZLIK İNSANLIĞIN BAŞ BELASIDIR 30-12-2019 00:04 İSRAİL KAVRAMI YAKUP AS’IN İSMİ MİDİR? 16-12-2019 00:06 KENDİMİZ OLMAK ZORUNDAYIZ 09-12-2019 12:15 İBLİS HAKLI ÇIKTI 02-12-2019 08:40 ALLAH’IN RAZI OLACAĞI HAYAT İKİ CEPHELİDİR 25-11-2019 08:34 AHLAKLI OLMAK, DEĞERLERİMİZE SAHİP ÇIKMAKTIR (2) 18-11-2019 08:20 AHLAKLI OLMAK, DEĞERLERİMİZE SAHİP ÇIKMAKTIR (1) 09-11-2019 09:03
NAMAZ VAKİTLERİ
PUAN DURUMU
  • Süper LigOP
  • 1Beşiktaş513
  • 2Trabzonspor513
  • 3Konyaspor511
  • 4Hatayspor510
  • 5Fatih Karagümrük510
  • 6Fenerbahçe510
  • 7Altay59
  • 8Alanyaspor59
  • 9Galatasaray58
  • 10Kayserispor57
  • 11Yeni Malatyaspor56
  • 12Göztepe55
  • 13Gaziantep FK55
  • 14Kasımpaşa55
  • 15Adana Demirspor55
  • 16Antalyaspor54
  • 17Sivasspor53
  • 18Başakşehir FK53
  • 19Giresunspor51
  • 20Çaykur Rizespor51
Gazete Manşetleri
Yol Durumu
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA